को हुन् श्रीलंकालाई भोकमरीमा धकेल्ने ५ भिलेन ? यी ५ कारणले महंगीले तोड्यो सबै रेकर्ड
काठमाडौं । श्रीलंका सन् १९४८ मा स्वतन्त्र भएयताकै सबैभन्दा खराब आर्थिक संकटबाट गुज्रिरहेको छ । श्रीलंका सरकारका मन्त्रीहरूले सामूहिक राजीनामा दिएका छन्।
श्रीलंकामा, मानिसहरूले दैनिक उपभोग्य चीजहरू पनि पाउन सकेका छैनन् वा धेरै महँगो भइरहेका छन्। श्रीलंकाको विदेशी मुद्रा सञ्चिति लगभग सकिएको छ, जसका कारण अत्यावश्यक वस्तु आयात गर्न सकिएको छैन ।
मुलुकमा खाद्यान्न, चिनी, दुध, तरकारीदेखि औषधिसम्मको अभाव छ । पेट्रोल पम्पमा सेना तैनाथ गर्नुपर्छ । देशमा १३ घण्टा विद्युत कटौती भएको छ । बस चलाउन डिजेल नहुँदा देशको सार्वजनिक यातायात ठप्प भएको छ ।
श्रीलंकामा आर्थिक संकटको कारणले गर्दा जनताको असन्तुष्टीसँग जुधिरहेको सरकारका सबै २६ मन्त्रीले राजीनामा दिए । केवल राष्ट्रपति गोटाबाया राजपक्षे र प्रधानमन्त्री महिंदा राजपक्षेले राजीनामा दिएनन् । गोटबायाले छिटै बन्ने सर्वदलीय सरकारमा विपक्षी नेताहरूलाई पनि सहभागी हुन निम्ता दिएका छन् ।
श्रीलंकामा महंगी यति माथि पुगेको छ कि चामल प्रतिकिलो २२० रुपैयाँ र गहुँ १९० रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको छ । त्यसैगरी एक केजी चिनीको भाउ २ सय ४० रुपैयाँ, नरिवलको तेल प्रतिलिटर ८ सय ५० रुपैयाँ, अण्डाको खुद्रा मूल्य ३० रुपैयाँ र १ किलो दूधको धुलोको मूल्य १९ सय रुपैयाँ पुगेको छ । गत साता १२ दशमलव ५ किलोको ग्यास सिलिण्डरको मूल्य ४ हजार २ सय रुपैयाँ पुगेको थियो । श्रीलंका यो हालतमा पुग्नुको पछाडि केही प्रमुख कारण छन् ।
१. बिदेशी ऋण
विगत एक दशकमा श्रीलंकाका सरकारहरूले ठूलो मात्रामा ऋण लिएका छन्, तर त्यसको सही उपयोग गर्नुको सट्टा दुरुपयोग गरेका छन्। २०१० देखि श्रीलंकाको विदेशी ऋण लगातार बढेको छ। श्रीलंकाले सबैभन्दा धेरै ऋण चीन, जापान र भारतबाट लिएको छ । सन् २०१८ देखि २०१९ सम्म श्रीलंकाका प्रधानमन्त्री रहेका रनिल विक्रमासिङ्घेले हम्बनटोटा बन्दरगाह चीनलाई ९९ वर्षको लिजमा दिएका थिए । यो चीनबाट लिएको ऋण भुक्तानीको सट्टामा गरिएको थियो। त्यस्ता नीतिहरूले देशको पतन सुरु गर्यो।
यस बाहेक विश्व बैंक, एसियाली विकास बैंक जस्ता संस्थाको पनि ऋण तिर्न बाँकी छ । साथै, अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट पनि ऋण लिएको छ । २०१९ मा एसियाली विकास बैंकले श्रीलंकालाई ‘ट्विन डेफिसिट इकोनोमी’ भनेको थियो। ट्विन डेफिसिट भनेको राष्ट्रिय खर्च राष्ट्रिय आयभन्दा बढी हुनु हो। श्रीलंकाको निर्यात आम्दानी १२ अर्ब डलर अनुमान गरिएको छ भने आयातबाट हुने खर्च २२ अर्ब डलर अर्थात् व्यापार घाटा १० अर्ब डलर रहेको छ ।
श्रीलंका औषधि, खाद्यवस्तु र इन्धनजस्ता आवश्यक पर्ने हरेक वस्तुको आयातमा धेरै निर्भर छ। यस्तो अवस्थामा विदेशी मुद्राको अभावमा उनले यी अत्यावश्यक वस्तुहरू किन्न सकिरहेका छैनन् ।
पछिल्लो २ वर्षमा श्रीलंकाको विदेशी मुद्रा सञ्चिति ७० प्रतिशतले घटेको छ । फेब्रुअरीसम्म श्रीलंकासँग २ अर्ब ३१ करोड डलर मात्रै विदेशी मुद्रा सञ्चिति बाँकी रहेको छ भने २०२२ मा मात्रै करिब ४ अर्ब डलर ऋण तिर्न बाँकी छ । श्रीलंकामा महंगी दर १७ प्रतिशत नाघेको छ । त्यहाँ एक डलरको मूल्य करिब २९८ श्रीलंकाली रुपैयाँ पुगेको छ भने एक भारतीय रुपैयाँको मूल्य ३.९२ श्रीलंकाली रुपैयाँ पुगेको छ ।
२. राजापाक्षेको कर कटौतीको निर्णय प्रत्युत्पादक
२०१९ मा, वर्तमान राष्ट्रपति गोटाबाया राजापाक्षेले कर कटौतीको पपुलिस्ट दाउ खेले तर यसले श्रीलंकाको अर्थतन्त्रलाई चोट पुर्यायो। एक अनुमानका अनुसार यसले श्रीलंकाको कर आम्दानीमा ३०% कमी आएको छ, अर्थात् सरकारी खजाना खाली हुन थालेको छ । सन् १९९० मा श्रीलंकाको जीडीपीमा करबाट हुने आयको अंश २० प्रतिशत थियो, जुन २०२० मा १० प्रतिशतमा झरेको छ । कर कटौती गर्ने राजपक्षेको निर्णयले सन् २०१९ को तुलनामा २०२० मा कर सङ्कलनमा ठूलो गिरावट आएको छ।
३. आतंकवाद र कोरोनाले पर्यटन क्षेत्र धराशायी
श्रीलंकामा अप्रिल २०१९ मा इस्टर आइतवारमा राजधानी कोलम्बोमा तीनवटा गिर्जाघरहरूमा भएको आतंकवादी हमलामा २६० भन्दा बढी मानिसहरूले ज्यान गुमाए। आतंकवादी हमलाले श्रीलंकाको पर्यटन उद्योगलाई क्षति पुर्यायो। त्यसको केही महिनापछि कोरोनाको महामारीले बाँकी रहेको अलिअलि आशा पनि ध्वस्त पारिदियो ।
पर्यटन क्षेत्र श्रीलंकामा विदेशी मुद्राको तेस्रो ठूलो स्रोत हो। २०१८ मा श्रीलंकामा २३ लाख पर्यटक आएका थिए तर इस्टर आतंकवादी हमलाका कारण २०१९ मा पर्यटकको संख्या लगभग २१ प्रतिशतले घट्यो र १९ लाख पर्यटक मात्र आए। त्यसपछि कोरोना प्रतिबन्धका कारण २०२० मा पर्यटकको संख्या ५.०७ लाखमा झरेको छ । सन् २०२१ मा मात्र १.९४ लाख पर्यटक श्रीलंका आएका थिए । श्रीलंका घुम्न आउने अधिकांश पर्यटक भारत, चीन, बेलायत, फ्रान्स र जर्मनीका हुन् ।
४. देशका २ शक्तिशाली राष्ट्रपति राजनैतिक परिवारको भ्रष्टाचार र गलत निर्णय
श्रीलंकाका दुई सबैभन्दा शक्तिशाली राजनीतिक दलहरूमध्ये एउटा मैत्रीपाला सिरिसेनाको नेतृत्वमा रहेको श्रीलंका फ्रिडम पार्टी हो। अर्को पार्टी महिन्दा राजपाक्षेको नेतृत्वमा श्रीलंका पोडुजाना पेरामुना पार्टी हो । सन् २०१५ देखि २०१९ सम्म श्रीलंकाका राष्ट्रपति रहेका सिरिसेनालाई भ्रष्टाचारको आरोप लागेको थियो भने २०१८ मा उनका चिफ अफ स्टाफ र अधिकारीहरूलाई घुस लिएको आरोपमा पक्राउ गरिएको थियो। सिरिसेनाले भने राजपाक्षे परिवारलाई भ्रष्टाचारमा डुबेको आरोप लगाउँछन् ।
शक्तिशाली राजनीतिक परिवार मानिने राजापाक्षेको गलत निर्णय र भ्रष्टाचारले पनि श्रीलंकाको अवस्था पनि नाजुक बनायो । विगत दुई दशकदेखि यो शक्तिशाली राजनीतिक परिवारको श्रीलंकामा बोलबाला रहिआएको छ । आइतबार मन्त्रिपरिषद्को सामूहिक राजीनामा अघि शक्तिशाली राजापाक्षे परिवारका पाँच सदस्य सरकारमा सामेल थिए। जसमा राष्ट्रपति गोटबाया राजापाक्षे, प्रधानमन्त्री महिन्दा राजापाक्षे, अर्थमन्त्री बसिल राजापाक्षे, सिँचाइमन्त्री चमल राजापाक्षे र खेलकुदमन्त्री नमल राजापाक्षे थिए । श्रीलंकाको यो अवस्थाका लागि यस परिवारको भ्रष्टाचार र गलत नीतिलाई जिम्मेवार मानिएको छ ।
७६ वर्षीय महिन्दा राजापाक्षे समूहका प्रमुख र वर्तमान प्रधानमन्त्री हुन्। सन् २००४ मा प्रधानमन्त्री भएपछि उनी सन् २००५ देखि २०१५ सम्म राष्ट्रपति थिए । महिन्दाको शासनकालमा श्रीलंका र चीनबीच घनिष्ठता बढ्यो र उनले पूर्वाधार परियोजनाका लागि चीनबाट ७ अर्ब डलर ऋण लिए । यी अधिकांश आयोजनाको नाममा ठूलो भ्रष्टाचार भएको छ । उनका भाइ गोटाबाया एक पूर्व सैन्य अधिकारी थिए । उनी २०१९ मा श्रीलंकाको राष्ट्रपति बने। उनले रक्षा मन्त्रालयमा सचिवलगायत धेरै महत्वपूर्ण पदमा काम गरिसकेका छन् । गोटाबायाको कर कटौतीदेखि लिएर कृषिमा रासायनिक मलको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउने नीतिलाई अहिलेको संकटको कारण मानिएको छ ।
७१ वर्षीय बासिल राजापाक्षे हालसम्म अर्थमन्त्री थिए । श्रीलंकामा, उनलाई ‘मिस्टर १० प्रतिशत’ भनिन्छ किनभने सरकारी ठेक्काहरूमा उनले कथित रुपमा कमीशन लिन्छन् । उनीमाथि राज्यकोषको करोडौं डलर दुरुपयोग गरेको आरोप थियो, तर गोटाबाया राष्ट्रपति भएपछि सबै मुद्दा खारेज गरियो। ७९ वर्षीय चमल महिन्दाका दाजु हुन् र उनी शिपिङ तथा उड्डयन मन्त्री भइसकेका छन् । अहिलेसम्म उनले सिँचाइ विभागको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका छन् । चमल विश्वकै पहिलो महिला प्रधानमन्त्री सिरिमाओ बन्दरनायकेका अंगरक्षक थिए । ३५ वर्षीय नमल महिन्दा राजापाक्षेका जेठा छोरा हुन्। सन् २०१० मा २४ वर्षको उमेरमा उनी सांसद बने । उनले अहिलेसम्म खेलकुद तथा युवा मन्त्रालय सम्हाल्दै आएका छन् । उनीमाथि सम्पत्ति शुद्धीकरणमा संलग्न भएको आरोप छ, जसलाई नमलले अस्वीकार गर्छन्।
५. कृषिमा रासायनिक उर्वरकमा प्रतिबन्ध
२०२१ मा गोटाबाया राजपक्षे सरकारले जैविक खेतीलाई बढावा दिने नाममा श्रीलंकामा कृषिमा रासायनिक मल र कीटनाशकहरूको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगायो। यो निर्णय गलत साबित भयो र अन्न उत्पादनमा ठूलो गिरावट आयो। उत्पादनमा आएको गिरावट र अन्नको मूल्य आकाशिएको कारण फेब्रुअरीमा खाद्य महंगी २५.७ प्रतिशत पुगेको थियो ।
