पेटको जलन र एसिडिटी रोक्न गर्मीमा के गर्ने ?

गर्मीका दिनहरूमा के खानुहुन्छ के खानु हुँदैन ? डिहाइड्रेसन, ग्यास्ट्रिकको समस्या, पेट दुखाइ, पेटमा हुने जलन वा एसिडिटी गर्मीको अवधिमा बढ्ने गर्छ । तापक्रम बढ्दै जाँदा हाम्रो शरीरले फरक प्रतिक्रिया गर्छ ।

त्यसैले हामीले गर्मीको दिनमा खानाका केही चीजहरू त्याग्नैपर्छ । यदि अरू समयमा जस्तै केही खानालाई गर्मीको समयमा पनि जारी राख्नुभयो भने तपाईंको स्वास्थ्य बिग्रन सक्छ ।

तपाईंलाई चिसो पेय पदार्थ, चिसो चीजहरू, दूग्ध उत्पादहरू, तेल मिश्रित खाना, रातो मासु, दूध चिया वा कफी आदिमा कमी ल्याउनुपर्छ । यसको साटो तपाईंले त्यस्ता चीजहरू खानुपर्छ जसले पेटलाई चिसो बनाउँछ।

जस्तै, ताजा फलफूल, काँक्रो, नरम पानी आदि गर्मीमा धेरै खानुपर्छ । गर्मीका दिनहरूमा तपाईंले तरल आहारलाई बढाउनुपर्छ। गर्मीमा खान कम गर्नुपर्ने खानाहरू ।

रातो मासु

रातो मासुमा प्रोटिन र फलामको मात्रा अधिक हुन्छ । ग्रीष्मयाममा दिन यसलाई पचाउन गाह्रो हुन्छ। रातो मासु खाँदा शरीरको तापक्रम पनि बढ्छ, जुन गर्मीमा राम्रो हुँदैन ।

गर्मीमा रातो मासु खाँदा शरीरको धेरै ऊर्जा त्यसैलाई पचाउन जाने भएकोले यसबाट सकेसम्म टाढै बस्नुपर्छ ।

कोल्ड ड्रिंक

सबैलाई गर्मीमा चिसो चिसो पेय पदार्थ मनपर्छ । गर्मी भगाउनको लागि धेरैले चिसो पेय पदार्थ पिउने गर्छन् । चिसो पेयबाट क्यालोरीको मात्रा बढ्दै जान्छ, साथसाथै यसले शरीरलाई डिहाइड्रेट गर्न पनि सहयोग गर्छ ।

त्यति भन्दैमा यसलाई धेरै पिउँदा यसले असर गर्न सक्छ । त्यसैले बरू चिसो पेय पदार्थको ठाउँमा जुस र नरिवलको पानी जस्ता प्राकृतिक पेय पदार्थतिर धेरै ध्यान दिनु उपयुक्त हुन्छ ।

चिल्लोयुक्त जंक फुड

यदि तपाईंलाई चिल्लोयुक्त जंक फूड खान मनपर्छ भने पनि यो मौसम त्यसको लागि उपयुक्त हुँदैन । गर्मीमा तेलका कारण पेट पोल्ने समस्या हुन सक्छ । गर्मीका दिनहरूमा त्यस्तो खाना खाँदा एसिडिटी एवं छालामा समस्या समेत हुने गर्छ ।

धेरै मसालायुक्त तरकारी

नेपाली परिकारमा धेरै मसलायुक्त खानेकुरा पाइन्छ । तर गर्मी मौसमका लागि यो उपयुक्त खाना भने होइन । यो मौसममा तरकारीमा धेरै मसला, तेल, घिउ राख्नुभन्दा हल्का खुर्सानी, थोरै मसला र थोरै भुटेको तरकारी खानु उपयुक्त हुन्छ ।

दूध चिया एव‌ं कफी

दूधचिया मीठो लाग्ने पनि धेरै जना हुन सक्छन् । तर गर्मीमा पेटको स्वास्थ्यको लागि दूधको चियालाई कम गर्नु उपयुक्त हुन्छ । दूध चिया गर्मीमा पिउँदा शरीरमा पानीको कमी हुन्छ ।

यसबाहेक चिया गर्मीका दिनहरूमा पेटको दुखाइ र एसिडिटीको पनि कारण हुन सक्छ । दूध चिया वा कफीको सट्टा, तपाईं हरियो चिया, कालो चिया, पुदिना चिया आदि पिउन सक्नुहुन्छ।

यसबाहेक विभिन्न दुग्ध उत्पादनहरू पनि यो मौसममा कम गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यस्ता दुग्ध उत्पादनलाई उचित हिसाबले उपभोग नगर्दा  तपाईंको पेटमा कठिनाइ बढ्न सक्छ ।

तपाईं गर्मीमा दही खान सक्नुहुन्छ, तर दूध, चीज, क्रिम वा बटरमा फ्याटको उच्च मात्रा हुन्छ । यो बोसो पचाउन गाह्रो छ, जसले गर्दा गर्मीमा ग्यास्ट्रिकको समस्या निम्तिन सक्छ।

गर्मीका दिनहरूमा यी खाद्य पदार्थहरूलाई बेवास्ता गर्दा पेटको समस्या निम्तिन सक्छ । यदि तपाईं कुनै रोगबाट पीडित हुनुहुन्छ भने डाक्टरसँग सल्लाह लिएर आहारसम्बन्धी निर्णय लिन सकिन्छ ।

खानेकुरा निल्नमा समस्या : कसरी बल्झिन्छ, कसरी नियन्त्रण गर्ने ?

कहिलेकाहीँ हामीलाई खाना खाने बेलामा मात्रै नभएर पानी पिउने बेलामा समेत निल्न समस्या भएको महसुस हुन्छ । हामी औषधि खाँदैनौं तर पनि केही समयमा त्यो आफैँ निको हुन्छ । तर यही समस्यालाई लिएर कतिपयले भने यो दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याको संकेत त होइन भनेर चिन्ता व्यक्त गरेको पाइन्छ ।

खानेकुरा निल्नको लागि समस्या हुनु एक यस्तो स्थिति हो जसमा भोजन वा तरल पदार्थलाई सहज तरिकाले निल्ने नलीमा कुनै न कुनै अवरोध हुन सक्छ । यसले खाना खाँदा होस् या पानी पिउँदा समेत घाँटीबाट निल्न कठिन भएको महसुस गराउँछ ।

कुनै कुरा निल्न कठिन हुने अवस्थालाई मेडिकल भाषामा डिस्फेजिया भनिन्छ । यो लक्षण सधैंको लागि वा दीर्घकालीन मेडिकल स्थितिको संकेत गर्ने समस्या होइन । यो केही समयसम्म रहन्छ र आफैँ ठीक पनि हुन्छ । त्यसैले यस्तो समस्यामा डराउनुपर्ने अवस्था रहँदैन ।

कुनै वस्तु निल्न समस्या हुनुका केही कारणहरु हुन्छन् । प्रायः इसोफेगसमा हुने क्षति या इसोफेगसलाई कन्ट्रोल गर्ने मांसपेसी वा तन्त्रिकाले ठीक काम नगर्दा यस्तो समस्या सिर्जना हुन्छ । जुन बारम्बार दोहोरिरहने समस्याभित्र पर्छ ।

खानेकुरा निल्न हुने समस्यालाई पनि दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ । जस्तो कुनै मुख वा गलामा हुने समस्यालाई ओरोफेरिन्जियल डिस्फेजिया भनिन्छ । भोजनलाई मुखदेखि पेटसम्म लैजाने एउटा नली हुन्छ । उक्त नलीमा हुने समस्यालाई इसोफेगस भन्छन् । यही दुई अवस्थामा कुनैपनि कुरा निल्न अप्ठ्यारो हुन्छ ।

निल्न समस्या हुनुका लक्षणहरु

डिस्फेजियाको स्थिति बारम्बार देखिन सक्छ र समयसँगै यो निको पनि हुन्छ । कुनै पनि खानेकुरा निल्न समस्या हुने वा सलोइङमा निम्न लक्षणहरु देखिन्छ ।

–कुनैपनि खानेकुरा निल्ने बेलामा गला अवरुद्ध हुनु, खोकी लाग्नु आदि हुने गर्छ ।

–निलिसकेको खानेकुरा पनि फेरि मुख वा नाकमार्फत् बाहिर आउनु

–भोजन या पानीको समेत केही भाग आफ्नो गलामा वा छातीमा अड्किएर बसेको जस्तो महसुस हुनु

–वजन कम हुनु किनकि तपाईं पर्याप्त मात्रामा भोजन वा तरल पदार्थको सेवन गर्न सकिरहनु भएको छैन ।

–कुनै पनि खानेकुरा निल्ने बेलामा दुखाइको महसुस हुनु

–छातिमा दुखाइ वा दबाब महसुस हुनु ।

–बोली अवरुद्ध हुनु

–बच्चाहरुमा निश्चित प्रकारका खानेकुरा खान इन्कार गर्नु

–खाना खाने समय भोजन बाहिर निस्कनु

किन हुन्छ यो समस्या ?

तन्त्रिकामा क्षति हुँदा उक्त नसामा समस्या देखिन सक्छ । जसले कुनै पनि कुरा खाँदा त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने गर्छ । डिस्पेजियाको केही न्यूरोलोजिकल कारणहरु समेत हुन्छन् । ती निम्नानुसार छन् ।

–स्ट्रोक

–यस्तो न्यूरोलोजिकल स्थिति जसले समयका साथसाथ मस्तिष्क र तन्त्रिकालाई समेत क्षतिग्रस्त गर्न सक्छ । यसमा पार्किन्सन रोग, मल्टिपल स्क्लेरोसिस र डिमेन्सिया आदि सामेल हुन्छन् ।

–मस्तिष्कमा हुने ट्युमर

कसरी बच्ने यो समस्याबाट ?

डिस्फेजियाको रोकथाम केवल त्यतिबेला सम्भव हुन्छ । जतिबेला त्यस्तो रोकावटलाई खोल्न सकिन्छ । कैयौं दीर्घकालिक न्यूरोमस्कुलर स्थितिहरु समेत यो समस्या देखिन सक्छ । यस्तो भयो भने यसलाई रोकथाम गर्न सम्भव छैन । यो बिस्तारै आफैँ ठीक हुने गर्छ ।

यसबाहेक औषधिको मद्धतले ग्यास्ट्रोइसोफेगल रिफ्लक्स डिजिजको कम या त्यसको रोकथामको काम समेत गर्न सकिन्छ ।

केही गलत व्यवहार नै मधुमेहको कारण बन्न सक्छ

मधुमेह यस्तो रोग हो, जसलाई नियन्त्रण गरिएन भने, त्यसले अरु रोग पैदा गर्छ । जस्तो कि, उच्च रक्तचाप, मुटु रोग, मृगौला रोग आदि । तर, डराइहाल्नुपर्ने केही छैन ।

किनभने केही सावधानी अपनाउने हो भने यी सबै खतराबाट बच्न सकिन्छ । जब कसैलाई पहिलो पटक मधुमेह भएको थाहा हुन्छ, उनीहरू एकदम चिन्तित हुने गर्छन् । उनीहरूको मन एउटै प्रश्नले रिंगाइरहन्छ, ‘के जरैदेखि मधुमेह हटाउन सकिन्छ ?’ यस प्रश्नको उत्तर जान्नका लागि मधुमेहको प्रकृतिबारे जान्नुपर्ने हुन्छ ।

मधुमेहका कारणहरू:

मधुमेह नेपालमा धेरै छिटो फैलिने मध्येको एक रोग हो । ठूला मात्र होइनन्, बच्चाहरू पनि यस रोगबाट ग्रस्त छन् । अक्सर मानिसलाई लाग्छ कि उनीहरूको गलत खानाले मात्रै उनीहरू त्यस्तो समस्यामा फस्ने गर्छन् । मधुमेहको सबैभन्दा ठूलो कारण भनेको केही गलत बानीहरू हुन् जुन दैनिक जीवनमा अपनाइन्छ। यदि यी बानीहरू सुधार गरियो भने मधुमेहलाई धेरै हदसम्म नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

दिनभरि अफिसमा बसिरहनु

प्रायः मानिसहरू दिनभरि अफिसमा बस्छन् किनकि उनीहरूले उठ्नको लागि समय नै पाउँदैनन् । तर तपाईंको यो बानीले तपाईंलाई मधुमेहको साथमा हृदयको समेत समस्या गराउन सक्छ ।

घाममा कहिलै नबस्नु

एक शोधका अनुसार मधुमेहको सबैभन्दा ठूलो कारण भिटामिन-डीको अभाव हुनु हो, जुन सूर्यको किरणबाट पाइन्छ। भिटामिन डीको कमी भएका मानिसलाई मधुमेहको उच्च जोखिम हुन्छ, त्यसैले प्रत्येकले सनस्क्रिन बिना कम्तीमा आधा घण्टा घाममा रहनुपर्छ ।

प्लास्टिकको भाँडोमा र्‍याप गरेको खाना 

अन्वेषकहरूले अर्को तथ्य पत्ता लगाएका छन् कि प्लास्टिकको र्‍याप गरेको खानामा मिसिने रसायनले इन्सुलिनमा प्रतिरोध क्षमता बढाउँछ । यो मधुमेहको प्रारम्भिक लक्षण हो ।

बिहानको खाजा

ब्रेकफास्टमा बेवास्ता गर्नु पनि मधुमेहको सबैभन्दा ठूलो कारण हो । वास्तवमा बिहान नास्ता नगर्दा शरीरमा इन्सुलिनको सन्तुलन बिग्रन्छ, जसले मधुमेहको सम्भावना बढाउँछ ।

परिष्कृत कार्बोहाइड्रेटको सेवन

सेतो रोटी, सेतो चामल, मैदा वा अन्य परिष्कृत कार्बोहाइड्रेट्सले शरीरलाई अधिक इन्सुलिन उत्पादन गर्छ । यसको कारणले तपाईं चाँडै भोको महसुस गर्न थाल्नुहुन्छ । यसले मधुमेह हुने सम्भावनालाई बढाउँछ।

आहारमा प्रोबायोटिक्सको सेवन

प्रोबायोटिक्सले पाचन प्रणालीमा सुधार गर्छ तर त्यसले रगतमा चिनीको मात्रालाई पनि नियमित गर्न मद्दत गर्छ । यसको कारणले तपाईं अनिद्रा र तनावको शिकार बन्नुहुन्छ । यसले रगतमा चिनीको स्तर बढाउँछ र तपाईंलाई मधुमेहको खतरामा पार्छ।

कम्तीमा २/३ कप कफी पिउनुहोस् 

जानकारहरू दैनिक कम्तीमा २-३ कप कफी पिउनुपर्नेमा जोड दिन्छन् । यसले टाइप-२ मधुमेहको जोखिम रोक्न सक्छ । यदि तपाईंले कफी पनि पिउनुहुन्न, भने तपाईं‌मा कुनै न कुनै किसिमले मधुमेहको जोखिम बढ्न सक्छ ।

अस्वस्थ बानी व्यवहार

राती अबेर ब्युँझनु, कम सुत्न, समयमा खाना नखानु, चुरोट र रक्सी पिउनु जस्ता गलत बानीले पनि मधुमेहलाई बढावा दिन्छ । वास्तवमा यसले शरीरमा ट्राइग्लिसराइड्स बढाउँछ, जसले तपाईंलाई टाइप -२ मधुमेहको जोखिममा पार्छ।

धेरै टिभीमा झुण्डिनु

यदि तपाईं पनि दिनमा कम्तीमा ७ घण्टासम्म टिभी हेर्नुहुन्छ भने पनि तपाईंलाई मधुमेहको जोखिम बढी हुन सक्छ । एउटा अध्ययनले देखाएको छ कि टिभीको अगाडि खर्च गरिएको हरेक घण्टाले मधुमेहको जोखिम बढाउँदै लैजान्छ ।

कम पानी पिउनु

दिनमा कम्तीमा १० गिलास पानी पिउनुपर्छ । किनकि पानीको अभावले शरीरलाई हाइड्रेट गर्दैन र रगतमा चिनीको मात्रा बढाउँछ। यो पनि मधुमेहका लागि आवश्यक कुरा हो ।